تاریخچه نت اسکیپ نویگیتور 2.0 و انقلاب در وب
به گزارش مجله هاستفا، رونمایی از نت اسکیپ نویگیتور 2.0 (Netscape Navigator 2.0) نقطه عطفی در تاریخ فناوری اطلاعات بود که مفهوم تعامل در وب سایت ها را به کلی دگرگون کرد. این مرورگر پیشگام در سپتامبر 1995 با معرفی قابلیت های کم نظیری مانند جاوا اسکریپت (JavaScript)، فریم ها (Frames) و پشتیبانی از کوکی ها (Cookies) بستری فراهم ساخت تا کاربران از صفحات ایستا و متنی فاصله بگیرند. تجربه وبگردی گرافیکی با ظهور این نرم افزار تحول پیدا کرد و استانداردهای جدیدی برای شبکه جهانی وب ایجاد شد.
آیا معرفی نسخه دوم نت اسکیپ سرشروع جنگ مرورگرها (Browser Wars) با غول های فناوری بود؟ چگونه ایده ای ده روزه برای خلق یک زبان برنامه نویسی توانست آینده دنیای دیجیتال را شکل دهد؟ چرا رابط کاربری این مرورگر قدیمی همچنان حس نوستالژی شدیدی در میان متخصصان رایانه ایجاد می نماید؟
بستر تاریخی وب پیش از مرورگرهای گرافیکی مدرن
پیش از آنکه وب دنیا گستر به ابزاری همه گیر برای عموم مردم تبدیل گردد، دسترسی به اطلاعات عمدتاً متکی بر پروتکل های متنی ساده و رابط های خط فرمان بود. کاربران برای تبادل داده ها از سامانه هایی چون گوفر (Gopher) یا ابزارهای ابتدایی انتقال فایل استفاده می کردند که فاقد هرگونه جذابیت بصری یا قابلیت های مولتی مدیا بودند. ظهور مرورگر موزائیک (Mosaic) در اوایل دهه نود میلادی تحولی اولیه ایجاد کرد، اما همچنان سرعت پایین بارگذاری و عدم پشتیبانی از عناصر پویا، استفاده از اینترنت را به محیط های دانشگاهی و تحقیقاتی محدود می ساخت. ساختار صفحات صرفاً شامل متون متوالی و لینک های ساده بود که هیچ گونه بازخورد تعاملی فوری به کاربر ارائه نمی دادند.
نوشته های مشابه
رازهای ماندگاری شاهکار سینمایی چراغ گاز و درخشش اینگرید برگمن
24 شهریور 1405
بازخوانی پوستر تبلیغاتی کمودور 64 و تحول رایانه های شخصی در دهه هشتاد
22 شهریور 1405
نقش آفرینی ماندگار هیث لجر در قالب شخصیت جوکر در شاهکار سینمایی کریستوفر نولان
24 شهریور 1405
راز فریم خیابانی که اسکار رابرت دنیرو را در پدرخوانده 2 تضمین کرد
24 شهریور 1405
در چنین فضایی، احتیاج مبرمی به یک رابط کاربری همه جانبه احساس می شد که بتواند رسانه های گوناگون را با یکدیگر ترکیب کند. شرکت های نوپا دریافتند که ارزش واقعی اینترنت در سادگی استفاده و جذابیت بصری نهفته است. تحول تکنولوژیک در اواسط دهه نود میلادی زمینه ساز جهشی بزرگ شد تا نرم افزارها بتوانند علاوه بر نمایش متن، پردازش فرم ها و اجرای کدهای سمت کاربر را نیز انجام دهند. این دوران گذار، پایه های زیرساختی را بنا نهاد که بعداً تجارت الکترونیک و شبکه های اجتماعی بر روی آن رشد کردند و شیوه ارتباطات انسانی را برای همواره تغییر دادند.
تحلیل عناصر بصری و رابط کاربری در تصویر نت اسکیپ
تصویر بالا نوار ابزار سیستم عامل ویندو 95 (Windows 95) دیده می گردد که پنجره مرورگر نت اسکیپ نویگیتور نسخه 2.01 روی آن فعال است. نوار ابزار بالای پنجره با دکمه های خاکستری و آیکون های برجسته کلاسیک، حس و حال طراحی صنعتی دهه 90 میلادی را تداعی می نماید. نوار آدرس با عبارت معروف about: معین شده و در سمت راست آن، لوگوی مشهور نت اسکیپ با حرف N لاتین روی زمینه ای شبیه به سیاره یا کیهان خودنمایی می نماید. چیدمان عناصر کاملاً منظم و متکی بر پنجره بندی های سنتی سیستم های عامل 32 بیتی آن دوران است که سادگی و کارآمدی را بر زیبایی های بصری پیچیده ترجیح می دادند.
در بدنه اصلی صفحه، توضیحات مربوط به حقوق مالکیت معنوی به همراه لوگوی رنگی جاوا (Java) دیده می گردد. فنجان قهوه بخارآلود با خطوط قرمز و آبی روی زمینه مشکی، گواهی بر سازگاری این مرورگر با فناوری سان مایکروسیستمز (Sun Microsystems) است. فونت های به کار رفته از نوع تایمز نیو رومان (Times New Roman) با پس زمینه خاکستری استاندارد هستند که یادآور نخستین استانداردهای زبان نشانه گذاری اچ تی ام ال (HTML) است. تمام این جزئیات بصری نشان دهنده ابزاری ساختارشکن در زمان خود هستند که توانست پیچیدگی های شبکه را پشت نقابی منطقی و کاربرپسند پنهان کند.
داستان افراد و فناوری های پشت پرده نت اسکیپ نویگیتور
در آفرینش این نرم افزار اسطوره ای، چهره های درخشانی چون مارک اندریسن (Marc Andreessen) و جیم کلارک (Jim Clark) نقش داشتند که با تاسیس شرکت نت اسکیپ، جریان رایانش شخصی را تغییر دادند. اندریسن که پیش تر در توسعه موزائیک نقش داشت، می خواست مرورگری بسازد که وب را از حالت مقاله های علمی متنی به یک رسانه تعاملی زنده تبدیل کند. نسخه دوم این مرورگر زاییده کوشش شبانه روزی مهندسانی بود که در مدت زمانی بسیار کوتاه، قابلیت های کم نظیری را پیاده سازی کردند. برندان ایک (Brendan Eich) یکی از این افراد برجسته بود که تنها در مدت ده روز زبان لایو اسکریپت را طراحی کرد که بعدها به جاوا اسکریپت تغییر نام داد.
توسعه نت اسکیپ 2.0 مصادف با برهه ای بود که غول های نرم افزاری هنوز ظرفیت واقعی اینترنت را درک نکرده بودند. این مرورگر توانست در مدت کوتاهی سهم بسیار بالایی از بازار را به دست آورد و ناگهان توجه تمام سرمایه گذاران وال استریت را به سمت وب جلب کند. موفقیت کم نظیر این محصول موجب شد تا شرکت های بزرگتر متوجه خطر شوند و برای عقب نماندن از این قافله، برنامه ریزی های استراتژیک خود را به کلی تغییر دهند. داستان نت اسکیپ داستان جسارت تیم کوچکی از متخصصان بود که توانستند دنیای دیجیتال را وارد عصر تازهی نمایند.
نوآوری های ساختارشکن نسخه دوم
نسخه دوم نت اسکیپ ابداعات متعددی را وارد دنیای وب کرد که تا پیش از آن غیرممکن به نظر می رسیدند. معرفی تگ فریم (Frameset) به طراحان اجازه داد تا صفحات وب را به چند بخش مستقل تقسیم نمایند که هرکدام محتوای مجزایی را بارگذاری می کردند. بعلاوه ارائه پشتیبانی کامل از پروتکل امنیتی اس اس ال (SSL) امکان رمزنگاری داده ها را فراهم ساخت که پایه و اساس شکل گیری فروشگاه های اینترنتی شد. علاوه بر این، ابداع کوکی ها به وسیله لو مونتولی (Lou Montulli) در این دوران، امکان ذخیره سازی شرایط کاربر و شخصی سازی صفحات را میسر گرداند.
از سوی دیگر، قابلیت اجرای برنامه های کوتاه جاوا موسوم به اپلت (Java Applets) در داخل مرورگر، قدرت پردازشی فراوانی به صفحات داد. این فناوری ها اگرچه در ابتدا با محدودیت های پردازشی و پهنای باند اندک آن موقع روبرو بودند، اما مسیر را برای ساخت اپلیکیشن های تحت وب هموار کردند.
بسیاری از استانداردهایی که امروز در وب استفاده می شوند، ریشه در کدهای اولیه همین مرورگر دارند. مهندسان نت اسکیپ با ساخت این زیرساخت ها، وب را از یک کتابخانه دیجیتال ایستا به پلتفرمی پویا تبدیل کردند.
تاثیرات اجتماعی و فرهنگی مرورگر در دهه نود میلادی
ورود نت اسکیپ 2.0 به بازار، صرفاً یک رویداد نرم افزاری نبود بلکه رفتارهای اجتماعی و فرهنگی جامعه را نیز تحت تاثیر قرار داد. برای نخستین بار، کاربران معمولی قادر بودند بدون احتیاج به دانش عمیق رایانه ای، اخبار دنیا را بخوانند، در تالارهای مصاحبه شرکت نمایند و به فایل های چندرسانه ای دسترسی داشته باشند. مفهوم رایج وبگردی (Surfing the Web) در همین دوران شکل گرفت و به بخشی از فرهنگ عامه مردم تبدیل شد. مجلات و برنامه های تلویزیونی با شگفتی از این نرم افزار یاد می کردند و آن را دروازه ورود به قرن تازه می نامیدند.
این مرورگر حس انزوا در محیط های کاری و خانگی را کاهش داد و بستر تازهی برای شکل گیری جوامع آنلاین فراهم ساخت. نمادهای بصری نرم افزار مانند سکان کشتی یا آیکون های متحرک بارگذاری، به بخشی از حافظه جمعی یک نسل تبدیل شدند. شکل گیری فرهنگ استارت آپی و جهش ارزش سهام شرکت های اینترنتی نیز تا حد زیادی مدیون شور و شوقی بود که نت اسکیپ در جامعه ایجاد کرد. این ابزار به مردم نشان داد که رایانه ها دیگر فقط برای تایپ متن یا محاسبات مالی نیستند، بلکه ابزاری برای ارتباطات انسانی محسوب می شوند.
دلیل تحول تعاملات اینترنتی با پیدایش زبان های سمت کاربر
پیش از ادغام جاوا اسکریپت در نت اسکیپ، هرگونه فرم یا ورودی کاربر باید برای پردازش به سرور ارسال می شد و کاربر منتظر بارگذاری مجدد کل صفحه می ماند. این فرایند علاوه بر اتلاف وقت، فشار زیادی به شبکه وارد می کرد و امکان ساخت منوهای متحرک یا اعتبارسنجی سریع داده ها را سلب می کرد. زبان های سمت کاربر (Client-side Scripting) با انتقال بخشی از محاسبات به رایانه شخصی کاربر، این مشکل را حل کردند. اکنون مرورگر می توانست خطاهای فرم را پیش از ارسال تشخیص دهد و افکت های بصری واکنش گرا ایجاد کند.
این رویکرد تازه باعث شد تا طراحان وب بتوانند برنامه های ساده ای نظیر ماشین حساب، بازی های کوچک و فرم های تعاملی را مستقیماً درون صفحه اجرا نمایند. این تغییر الگوی بنیادین، مرورگر را از یک نمایشگر ساده سند به یک محیط اجرایی کامل ارتقا داد. در نتیجه، سرعت تعامل کاربر با سایت ها به شدت افزایش یافت و احساس روانی و زنده بودن به محیط وب تزریق شد. این گام مشخص نماینده، نرم افزارهای تحت وب را به رقیبی جدی برای برنامه های دسکتاپ تبدیل کرد و آینده رایانش را به کل تغییر داد.
پیامدهای حقوقی و شروع جنگ مرورگرها در صنعت رایانه
موفقیت چشمگیر نت اسکیپ موجب شد تا شرکت مایکروسافت (Microsoft) تهدید شدیدی را در عرصه سیستم عامل ها احساس کند. بیل گیتس با درک اهمیت وب، استراتژی شرکت خود را تغییر داد و مرورگر اینترنت اکسپلورر (Internet Explorer) را توسعه داد. عرضه اینترنت اکسپلورر به صورت رایگان و ادغام آن با سیستم عامل ویندو، نت اسکیپ را که محصول خود را به فروش می رساند زیر فشار مالی شدیدی قرار داد. این رقابت فشرده که به جنگ مرورگرها معروف شد، رفتارهای انحصارطلبانه و پرونده های حقوقی بزرگی را در دادگاه های آمریکا به همراه داشت.
فشارهای تجاری پایان موجب افت سهم بازار نت اسکیپ شد، اما میراث این شرکت هرگز نابود نگشت. نت اسکیپ با متن باز کردن کدهای خود پروژه موزیلا (Mozilla) را پایه گذاری کرد که بعدها منجر به تولد مرورگر فایرفاکس (Firefox) شد. رقابت شدید این دوران اگرچه به سقوط تجاری نت اسکیپ انجامید، اما سرعت نوآوری در فناوری های وب را به شدت افزایش داد. این نبرد تاریخی درس های زیادی در زمینه رقابت سالم، استانداردهای باز و حقوق مصرف نمایندگان به صنعت فناوری آموخت.
چرا فناوری کوکی ها در مرورگرهای اولیه تا این حد جنجالی شد؟
معرفی فناوری کوکی (Cookie) در نت اسکیپ 2.0 برای حل مشکل بی حافظه بودن پروتکل اچ تی تی پی (HTTP) انجام شد تا سایت ها بتوانند سبد خرید یا شرایط ورود کاربر را به یاد آورند. با این حال، با توسعه استفاده از کوکی ها برای ردگیری رفتار کاربران در سایت های مختلف، نگرانی های شدیدی در خصوص حریم خصوصی (Privacy) ایجاد شد. کارشناسان امنیتی هشدار دادند که این فایل های متنی کوچک می توانند بدون اطلاع دقیق کاربر، ترجیحات و اطلاعات شخصی او را ذخیره نمایند. این موضوع بحث های گسترده ای را در خصوص اخلاق فناوری و لزوم کنترل کاربران بر داده های خود برانگیخت.
پرسش اصلی این بود که آیا راحتی کار با وب ارزش از دست رفتن گمنامی را دارد یا خیر. ردگیری تبلیغاتی و امکان سوءاستفاده از کوکی ها موضوعی بود که از همان دهه نود میلادی تا به امروز ادامه دارد. این جنجال ها زمینه ساز تدوین قوانین سخت گیرانه تر و ایجاد تنظیمات امنیتی پیشرفته در مرورگرهای امروزی شد. بدین ترتیب نوآوری ساده ای که برای تسهیل خرید آنلاین طراحی شده بود، به یکی از چالش برانگیزترین مفاهیم در حقوق دیجیتال تبدیل گشت.
منبع: یک پزشک